Turf eruit, wol erin? Waarom de transitie meer nodig heeft dan één vervanger

Turf is nog altijd een belangrijk bestanddeel van veel potgrond die je koopt. Los, luchtig, vochtvasthoudend: precies wat een jonge plant nodig heeft. Zonder erbij na te denken, koop je er ongemerkt ook een stukje veengebied bij.

Zoals blijkt, doet dat stukje veengebied meer voor het klimaat dan je gazon je ooit zal nadoen.

Een veengebied is geen modderpoel, maar een koolstofkluis

Veengebieden beslaan wereldwijd maar 3 tot 4% van het landoppervlak. Toch zit erin tot een derde van alle koolstof die in de bodem is opgeslagen: twee keer zoveel als in alle bossen ter wereld samen. Dat blijkt uit de Global Peatlands Assessment van UNEP, het milieuprogramma van de Verenigde Naties.

Zolang een veengebied nat blijft, ligt die koolstof daar veilig opgeslagen, soms al duizenden jaren. Zodra een veengebied wordt ontwaterd, draait het om: het veen komt in contact met zuurstof, breekt af en kan opgeslagen koolstof als broeikasgas uitstoten. Wereldwijd is inmiddels 12% van alle veengebieden op deze manier aangetast. Samen zijn ze verantwoordelijk voor 4% van de jaarlijkse door de mens veroorzaakte broeikasgasuitstoot, aldus datzelfde UNEP-rapport.

Turf wordt gebruikt omdat het simpelweg goede eigenschappen heeft: licht, luchtig, vochtvasthoudend en van nature zuur. Precies de reden waarom het al decennia de standaard is in potgrond en kweeksubstraat. Voor de particuliere tuinier ligt turfhoudende potgrond nog gewoon in elk tuincentrum, zonder dat daar iets bij staat.

De politiek zette de knop om, de sector volgde voorzichtig

Dat er iets moest veranderen, was in Den Haag al langer duidelijk. In juli 2021 nam de Tweede Kamer een motie aan (van CDA-Kamerlid Boswijk en GroenLinks-Kamerlid Bromet) die de regering vroeg om toe te werken naar volledig turfvrije potgrond voor particulieren, en samen met de sector een uitfaseringspad uit te werken voor turf in de professionele teelt.

De sector plaatste daar direct kanttekeningen bij. Negen brancheorganisaties, van Glastuinbouw Nederland tot Tuinbranche Nederland, schreven de toenmalige minister van Landbouw een brief met vooral nuance: turfwinning voor substraten raakt volgens hen maar zo'n 0,05% van alle veengebieden wereldwijd, en ze pleitten voor "verantwoorde veenwinning" in plaats van een snelle stop.

Het compromis kwam er in maart 2023, met het Convenant Milieu-impact potgrond en substraten, ondertekend door het Rijk, de sector en actiegroep Stichting Turfvrij. Daarin spraken partijen concrete doelen af: in 2025 moet organisch substraat voor de professionele markt gemiddeld voor 35% uit hernieuwbare grondstoffen bestaan, voor de consumentenmarkt 60%, en moet al het gebruikte veen "verantwoord gewonnen" (RPP-gecertificeerd) zijn. Voor 2050 is de ambitie minimaal 90% hernieuwbare grondstoffen.

Een harde einddatum voor turf staat er niet in, dat is eerlijk gezegd ook meteen de zwakke plek van dit convenant. Het convenant zelf bevat geen verbod op veen. Let ook op het woordgebruik: voor de professionele teelt is steeds sprake van "meer hernieuwbare grondstoffen", niet van "turfvrij". Terwijl de oorspronkelijke motie voor particuliere potgrond wél op volledig turfvrij aanstuurt, mikt de professionele (glas)tuinbouw op turfarm: minder turf, niet per se geen turf. Dat verschil heeft een technische achtergrond. Een teler stelt andere eisen aan zijn substraat dan een hobbytuinier. Belangrijkste aspect is dat het stabiel is. Niet iedere alternatieve grondstof kan de eigenschappen van turf voor iedere teelt al volledig evenaren. Maar de richting is gezet, en die richting is precies waar wolkorrel in past: als een van de hernieuwbare grondstoffen die deze transitie mee mogelijk moet maken.

En het gaat sneller dan de doelstellingen uit 2023 deden vermoeden. Uit de meest recente voortgangsrapportage van het convenant (juni 2026, over resultaten in 2025) blijkt dat de professionele markt de doelstelling van 35% hernieuwbare grondstoffen voor 2025 al heeft gehaald: 36%, tegen 33% een jaar eerder. De consumentenmarkt zit inmiddels precies op doel met 60%, tegen 54% in 2024. Ook het aandeel verantwoord gewonnen (RPP-gecertificeerd) veen is fors gestegen: van 83% naar 95%. Alleen het gebruik van compost in substraten blijft achter bij de afspraken. Schapenwol wordt in deze rapportages niet als aparte grondstofcategorie genoemd, maar de richting is onmiskenbaar: telers stappen versneld over op hernieuwbare grondstoffen, en dat is precies de markt waar wolkorrel een rol in kan spelen.

Het convenant zegt zelf ook waarom dat nodig is. Partijen spraken af onderzoek te doen naar grondstofstromen die nu nog nauwelijks worden gebruikt, maar na bewerking geschikt zouden kunnen worden voor substraten, juist omdat de huidige hernieuwbare grondstoffen (schors, kokos, houtvezel, compost) niet vanzelf genoeg zijn om de doelstellingen te halen. Met andere woorden: de sector is zelf op zoek naar nieuwe grondstoffen, niet naar één vervanger voor turf. Dat is precies waar wolkorrel bij hoort: niet als hét antwoord op turf, maar als een van de nieuwe grondstoffen die de sector zelf zegt nodig te hebben.

Het andere grondstofprobleem: onbenutte schapenwol

Terwijl we turf uit veengebieden halen die we juist met rust zouden moeten laten, ligt er een heel andere grondstof simpelweg te wachten: schapenwol.

Een schaap moet, waar ook ter wereld, om welzijnsredenen jaarlijks geschoren worden, ongeacht of daar vraag naar is. In Nederland (2,5 tot 3 kilo scheerwol per schaap per jaar) is die vraag inmiddels minimaal: sinds de jaren zeventig heeft Nederland geen wolwasserij meer, waardoor er weinig te doen valt met ruwe scheerwol. Naar schatting verbranden we in Nederland daardoor jaarlijks zo'n anderhalf miljoen kilo wol, meldde Change Inc in 2022. Geen hard gecontroleerd overheidscijfer, maar wel een veelgenoemde schatting uit de circulaire sector die het probleem treffend samenvat, en dat probleem speelt niet alleen hier: ook in andere wolproducerende landen belandt overtollige scheerwol vaker in de verbrandingsoven dan terug in de bodem.

Twee grondstofproblemen dus. Het ene: te veel turf gewonnen uit gebieden die koolstof zouden moeten vasthouden. Het andere: een bruikbare reststof die grotendeels de verbrandingsoven in gaat.

Twee problemen, één korrel

Wolkorrel is geen kant-en-klare vervanger van turf, en dat zal ook niet snel veranderen. Turf is een groeimedium, wolkorrel is een meststof: een ander product met een andere functie, en dat verschil verdient het om eerlijk benoemd te worden. Turf dankt zijn positie niet alleen aan wat erin zit, maar vooral aan wat het fysiek doet in een pot of teeltbak: een lichte, luchtige structuur die wortels de ruimte geeft, van nature vrij van ziektekiemen en onkruidzaden, en een stabiele, voorspelbare pH en vochthuishouding waar een teler blind op kan varen, teelt na teelt. Wolkorrel voeg je toe aan een substraat, of dat nu nog turf bevat of al (deels) turfvrij is; het vervangt de basis van dat substraat niet.

Wie op zoek is naar een volledig turfvrij groeimedium, moet dus bij andere grondstoffen zijn, zoals kokos, houtvezel of compost. Daar richt wolkorrel zich ook niet op. Wat wolkorrel wél doet, raakt precies de eigenschappen waar turf óók om gewaardeerd wordt: wolvezel is van nature hygroscopisch en houdt vocht vast, vergelijkbaar met een spons. In een veldonderzoek leidde toepassing van afvalwol bij gerst tot ongeveer 31% meer organische koolstof en 33% meer stikstof in de bodem ten opzichte van de controle. Ook nam de activiteit van bodemenzymen toe en lag de opbrengst hoger. Kleine kanttekening hierbij is dat het onderzoek in India heeft plaatsgevonden. Het is geen één-op-één bewijs voor dezelfde werking van iedere wolkorrel in iedere Nederlandse teelt, maar het laat wel zien dat wol als organische grondstof potentieel heeft voor bodemverbetering en nutriëntenvoorziening.

Je vervangt turf dus niet één op één door wolkorrel, en het maakt een teelt op zichzelf ook niet turfvrij. Je voegt wel een grondstof toe die hetzelfde probleem vanuit een andere hoek aanpakt: minder afhankelijk van veengebieden voor de voeding van de bodem, en tegelijk een oplossing voor een reststof die anders alleen maar rook wordt.

Kort en goed

Turf en wol lijken op het eerste gezicht niets met elkaar te maken te hebben, maar ze delen hetzelfde soort probleem:

• Veengebieden beslaan maar 3 tot 4% van de aarde, maar bevatten twee keer zoveel koolstof als alle bossen samen
• Ongeveer 12% van de wereldwijde veengebieden is aangetast. Die gedegradeerde veengebieden zijn verantwoordelijk voor circa 4% van de jaarlijkse door mensen veroorzaakte broeikasgasuitstoot
• Nederland verbrandt naar schatting jaarlijks anderhalf miljoen kilo schapenwol; ook in andere wolproducerende landen wordt overtollige scheerwol vaker verbrand dan hergebruikt
• Wolkorrel maakt geen enkele teelt in één klap turfvrij (het is een meststof, geen groeimedium), maar zet wel een onbenutte reststof in voor precies de bodemeigenschappen waar turf óók om gevraagd wordt

Daarom bestaat ORO: niet om te doen alsof wolkorrel turf één op één kan vervangen, maar om, samen met andere reststromen, een van de nieuwe grondstoffen te zijn die de sector zelf nodig zegt te hebben; een grondstof die nu nog te vaak verloren gaat, opnieuw ingezet voor gezonde bodem en plantengroei.

Wil je zelf turfvrij(er) tuinieren? Bekijk de ORO wolkorrel in de webshop of lees eerst hoe schapenwol als meststof precies werkt.

---

Bronnen
Global Peatlands Assessment: The State of the World's Peatlands, UNEP (VN-milieuprogramma), 2022.
Motie Boswijk en Bromet, Kamerstukken 21 501-32, nr. 1324, Tweede Kamer, 8 juli 2021.
Brief van Glastuinbouw Nederland, Tuinbranche Nederland, RHP, VBN, VHG e.a. aan de minister van LNV, "Veen in potgrond en substraten", 21 juli 2021.
Convenant Milieu-impact potgrond en substraten, Staatscourant 2023, nr. 7102, 7 maart 2023.
"Convenant Milieu-impact Potgrond en Substraten boekt belangrijke resultaten in 2025", convenantpotgrond.nl, 30 juni 2026.
"Sterke groei in aandeel hernieuwbare grondstoffen in potgrond en substraten", convenantpotgrond.nl, 3 september 2025.
Overtollig schapenwol inzetten als plantenvoeding, Change Inc, 2022.
Utilization of byproducts of sheep farming as organic fertilizer for improving soil health and productivity of barley forage, Journal of Environmental Management, 2020.
Officiële productdata en eigen productanalyses ORO wolkorrel.